Polekowy nieżyt nosa (PLNN) to coraz częstszy problem zdrowotny, wynikający z nadużywania preparatów obkurczających naczynia, które prowadzą do przewlekłego uszkodzenia błony śluzowej nosa. Prawidłowe i bezpieczne leczenie tej dolegliwości wymaga kompleksowego podejścia, skupiającego się na eliminacji przyczyny oraz wspomaganiu regeneracji śluzówki. Kluczowe znaczenie ma edukacja, szybka diagnoza i odpowiednie wsparcie farmakologiczne, aby uniknąć poważnych powikłań.
Co to jest polekowy nieżyt nosa?
Polekowy nieżyt nosa to postać przewlekłego niealergicznego nieżytu nosa spowodowana długotrwałym stosowaniem leków obkurczających naczynia krwionośne, zwłaszcza preparatów donosowych zawierających oksymetazolinę, a także niektórych leków stosowanych doustnie na nadciśnienie czy depresję [1][2][4][6][9]. Występuje u około 65% osób z przewlekłym nieżytem nosa [6]. Mechanizm opiera się na paradoksalnym obrzęku błony śluzowej po odstawieniu leków, co prowadzi do przerostu i uszkodzenia struktur nosa [1][6].
PLNN nie jest alergią ani infekcją; wyróżnia się tym, że powoduje nawracający, trudny do zlikwidowania obrzęk, prowadzący do uzależnienia od leków oraz poważnych powikłań, takich jak polipy nosa, przewlekłe zapalenie zatok czy utrata węchu [1][4][6]. Typowe objawy to stałe uczucie zatkania, suchość i podrażnienie śluzówki, zaburzenia węchu, krwawienia z nosa i bóle głowy [2][3][4][5][6][7].
Objawy i typowe cechy polekowego nieżytu nosa
Najczęściej obserwowane objawy to: chroniczna niedrożność nozdrzy (bez obecności typowego kataru), ściekanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła, częste kichanie, zaburzenia węchu lub nawet częściowa utrata tego zmysłu [1][6]. Pacjenci mogą zauważać narastające trudności z oddychaniem przez nos, pojawiające się zwłaszcza po zaprzestaniu stosowania kropli lub sprayów [6][7].
Błona śluzowa w przebiegu PLNN jest nadmiernie zaczerwieniona, obrzęknięta oraz pokryta wydzieliną i strupami. W badaniu wziernikowym widoczna jest nierówna, jakby „brukowana” powierzchnia śluzówki, a w histologii brak rzęsek i przerost gruczołów podśluzowych [2][3][6]. Często występują mikroskopijne krwawienia i ból głowy [3][4][5].
Objawem alarmującym jest powstanie zależności od preparatów obkurczających – pacjent nie może zasnąć ani normalnie funkcjonować bez użycia kolejnych dawek leku [1][2][6]. Konsekwencją przewlekłego schorzenia mogą być zmiany w zatokach, przewlekłe zapalenia ucha, zaburzenia snu, chrapanie czy nawet epizody bezdechu [3][6][7].
Przyczyny i mechanizmy powstawania
Głównym czynnikiem sprawczym są długotrwale stosowane leki α-adrenergiczne, zwłaszcza oksymetazolina, aplikowane w formie kropli i sprayów do nosa [1][2][4][6]. Leki te, stosowane przez kilka dni, skutecznie zmniejszają obrzęk, jednak ich dłuższe użycie prowadzi do tzw. „rebound congestion”, czyli nasilonego obrzęku i przewlekłego przerostu tkanek po odstawieniu [3][6][8].
Dochodzi do metaplazji, czyli przekształcenia nabłonka, zaniku rzęsek oraz przerostu gruczołów podśluzowych, co skutkuje utrzymującym się stanem zapalnym i zaburzeniem naturalnych mechanizmów oczyszczania nosa [3][6]. Zmniejsza się skuteczność leków, wymuszając ciągłe zwiększanie dawek, co prowadzi do uzależnienia psychofizycznego [1][6].
Należy pamiętać, że również niektóre leki doustne stosowane w leczeniu nadciśnienia czy depresji mogą mieć wpływ na wystąpienie PLNN poprzez mechanizmy neurohormonalne i zaburzenie reaktancji śluzówki nosa [1][4][9].
Jak leczyć polekowy nieżyt nosa bezpiecznie i skutecznie?
Podstawą skutecznej terapii PLNN jest odstawienie leków obkurczających naczynia – najlepiej stopniowo, unilateralnie (np. tylko do jednej dziurki naraz), aby zminimalizować dolegliwości [1][2][8]. Edukacja pacjenta, wyjaśnienie mechanizmu uzależnienia oraz uświadomienie ryzyka powikłań stanowią pierwszy i niezbędny krok terapii [1][2].
Wspomagająco zaleca się regularne wykonywanie irygacji izotonicznym roztworem soli (solanką) celem nawilżenia błony śluzowej i usuwania nadmiaru wydzieliny oraz strupów [1][2][8]. Nawilżanie nosa wspiera naturalną regenerację i pomaga złagodzić uczucie suchości oraz dyskomfortu.
#Kolejnym etapem skutecznego leczenia# są donosowe glikokortykosteroidy, na przykład budezonid, które pomagają ograniczyć reakcję zapalną, zredukować obrzęk i wspierają proces odbudowy śluzówki [1][2][8]. Preparaty te stosuje się zwykle przez okres kilku tygodni, aż do pełnej regeneracji nosa.
W przypadku zaawansowanego uszkodzenia śluzówki, kluczowe jest monitorowanie procesu gojenia poprzez regularne kontrole laryngologiczne oraz unikanie powrotu do środków obkurczających. Pełna odbudowa błony śluzowej nosa może potrwać nawet kilka miesięcy [1][2][8]. Wczesna diagnostyka, dzięki dokładnemu wywiadowi i badaniu wziernikowemu, oraz wdrożenie nowoczesnych terapii regeneracyjnych istotnie zwiększają skuteczność leczenia i zapobiegają powikłaniom [3][6][8].
Powikłania i konsekwencje nieleczenia
Przewlekłe stosowanie leków obkurczających prowadzi do poważnych powikłań, takich jak polipy nosa, przewlekłe zapalenie zatok czy infekcje ucha środkowego [1][4][6]. Może dojść również do zaburzeń snu, nasilonego chrapania oraz epizodów bezdechu sennego, co wpływa negatywnie na ogólną jakość życia [1][3][7].
Nieodwracalne zmiany w strukturze błony śluzowej, jak metaplazja czy przerost gruczołów, często powodują trwałe zaburzenia węchu (ananosmia lub hyposmia) oraz, w rzadkich przypadkach, ozenę – schorzenie charakteryzujące się utratą zapachu i przewlekłym stanem zapalnym [1][2][6][7]. Brak leczenia zwiększa ryzyko dalszego pogarszania się funkcji nosa i powstawania przewlekłych powikłań ogólnoustrojowych.
Podsumowanie: najważniejsze zalecenia i trendy w leczeniu polekowego nieżytu nosa
Kluczowe znaczenie ma szybkie rozpoznanie polekowego nieżytu nosa i natychmiastowe przerwanie stosowania leków obkurczających [1][6]. Podstawą leczenia pozostaje edukacja pacjenta, zastosowanie irygacji solanką oraz donosowych glikokortykosteroidów, a także regularna kontrola laryngologiczna [1][2][8].
Aktualne trendy koncentrują się na wczesnej diagnostyce, regeneracji uszkodzonej błony śluzowej poprzez terapie wspierające jej odbudowę i indywidualnym podejściu do każdego pacjenta [3][6][8]. Takie postępowanie pozwala ograniczyć ryzyko powikłań i znacząco poprawia jakość życia pacjentów z przewlekłym nieżytem nosa o podłożu polekowym.
Źródła:
- [1] https://drlaryngolog.pl/kompendium/polekowy-niezyt-nosa/
- [2] https://www.poradnikzdrowie.pl/zdrowie/laryngologia/polekowy-niezyt-nosa-plnn-przyczyny-objawy-i-leczenie-aa-SHvD-D4f3-gtCM.html
- [3] https://tomaszgrzegorzek.pl/nowosci/polekowy-niezyt-nosa/
- [4] https://www.centralna.pl/blog/artykul/polekowy-niezyt-nosa
- [5] https://rinozine.pl/blog/polekowy-katarniezyt-nosa-plnn-przyczyny-objawy-oraz-leczenie/
- [6] https://www.mp.pl/pytania/pediatria/chapter/B25.QA.6.4.13.
- [7] https://poradnialeczeniachrapania.pl/kompendium/niezyt-polekowy-nosa/
- [8] https://www.mp.pl/otolaryngologia/artykuly/nosizatoki/94193,polekowy-niezyt-nosa-definicja-patofizjologia-leczenie-w-pytaniach-i-odpowiedziach
- [9] https://wodamorska.apteo.pl/polekowy-niezyt-nosa-plnn/
- [10] https://opieka.farm/czym-jest-katar-polekowy-i-co-na-niego-polecic-wyjasniamy/
CentrumLaryngologiczne.pl to czołowy polski portal medyczny poświęcony zdrowiu górnych dróg oddechowych. Specjalizujemy się w przekazywaniu rzetelnej wiedzy laryngologicznej w przystępnej formie, łącząc najnowsze osiągnięcia nauki z praktycznymi potrzebami pacjentów.