Afty należą do najpowszechniejszych i najbardziej dokuczliwych zmian w jamie ustnej. Już w pierwszych godzinach od pojawienia się wywołują intensywny ból, zaburzają komfort jedzenia, mówienia i codziennej higieny jamy ustnej. Ich obecność może sygnalizować nie tylko uraz, ale również szereg zaburzeń o podłożu miejscowym oraz ogólnoustrojowym, w tym przewlekły stres, niedobory pokarmowe czy poważniejsze choroby autoimmunologiczne [1][3][4].
Dlaczego afty bolą? – Kluczowy mechanizm bólu
Bezpośrednią przyczyną bólu wywołanego przez afty jest ubytek nabłonka w obrębie błony śluzowej, co prowadzi do odsłonięcia tkanki łącznej i zakończeń nerwowych [3][1]. Ekspozycja tych struktur na działanie śliny, składników pokarmowych – zwłaszcza kwasów, soli, wysokiej temperatury – skutkuje silnym i długotrwałym dyskomfortem [3][2]. Intensywność odczuwania bólu nasila się szczególnie podczas jedzenia, picia, mycia zębów czy rozmowy [2][3].
Ubytek ten na tle urazu mechanicznego lub mikroskaleczenia może być dodatkowo pogłębiony przez działanie czynników chemicznych (np. drażniące pasty do zębów), biologicznych (infekcje) oraz zaburzenia odporności związane ze stresem czy chorobami przewlekłymi [1][3][6].
Główne przyczyny powstawania aft i ich rola w nasileniu bólu
Przyczyną występowania aft są zarówno czynniki miejscowe, jak i ogólnoustrojowe. Najczęstsze z nich to urazy mechaniczne, takie jak przypadkowe nagryzienie, użytkowanie aparatu ortodontycznego, nieprawidłowe szczotkowanie lub źle dopasowane protezy [1][3][5]. Kolejnym istotnym elementem jest niedostateczna higiena jamy ustnej, zwiększająca ryzyko nadkażeń i komplikacji [5].
Jednak równie ważne są czynniki ogólnoustrojowe: przewlekły stres, który pogarsza odporność i może inicjować reakcje autoimmunologiczne skierowane przeciwko błonie śluzowej [3][4]; niedobory witamin (zwłaszcza B12, żelaza oraz kwasu foliowego) [2][1]; choroby ogólnoustrojowe, w tym schorzenia przewodu pokarmowego (np. celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna), zaburzenia hormonalne oraz reakcje alergiczne na składniki diety (w tym gluten) [1][4][6].
Charakterystyka i podział aft – wpływ na przebieg oraz ból
Ze względu na wielkość i czas gojenia wyróżnia się dwa główne rodzaje aft: afty małe (<1 cm średnicy), zwykle znikające w ciągu 7-10 dni, oraz afty duże (>1 cm), które utrzymują się nawet do 6 tygodni i są znacznie bardziej bolesne [1][3]. Szczególne miejsce zajmują tzw. afty opryszczkowate, występujące w postaci licznych, bardzo drobnych zmian [6].
Bardzo ważnym aspektem jest lokalizacja – zmiany na języku lub wewnętrznej stronie policzka są z reguły bardziej bolesne i upośledzają codzienne funkcje [2][3]. U osób z predyspozycją genetyczną nawracające afty dotyczą nawet 20-40% populacji [5].
Afty – barometr kondycji psychofizycznej organizmu
Obecność lub nawracanie aft coraz częściej uznaje się za wskaźnik ogólnego stanu zdrowia. Przewlekły lub intensywny stres, obniżona odporność, niewłaściwa dieta czy zaburzenia hormonalne często manifestują się właśnie poprzez nawracające owrzodzenia śluzówki [3][4]. Diagnostyka powinna objąć nie tylko lokalne czynniki drażniące, ale również badania pod kątem chorób autoimmunologicznych i nietolerancji pokarmowych [4][5].
Afty powiązane są z różnymi schorzeniami – od HIV, zespołu Behçeta, przewlekłych chorób przewodu pokarmowego po zmiany o podłożu alergicznym [1][5].
Jak radzić sobie z bólem i dyskomfortem aft?
Najważniejsze w łagodzeniu objawów jest szybkie zabezpieczenie rany oraz eliminacja wyzwalaczy bólu. Kluczowe znaczenie mają żele znieczulające oraz płukanki antyseptyczne, które hamują zakażenie wtórne i przyspieszają proces gojenia [2][5][7]. Unikanie drażniących pokarmów – kwaśnych, ostrych, słonych – oraz napojów o skrajnej temperaturze istotnie redukuje nasilenie bólu [2][5].
W przypadku niedoborów witaminowych konieczna może być suplementacja (witamina B12, żelazo, kwas foliowy) [1][2]. Warto zadbać o wzorową higienę jamy ustnej, aby zapobiegać infekcjom bakteryjnym i wtórnych nadkażeniach [5]. Przy nawracających aftach niezbędna jest diagnostyka i leczenie choroby podstawowej [4][7].
Wszystkie wspomniane działania mają na celu nie tylko złagodzenie bólu, ale także skrócenie czasu gojenia i wyeliminowanie przyczyny występowania zmian [5][7].
Podsumowanie
Ból aft jest bezpośrednim skutkiem ubytku nabłonka i odsłonięcia zakończeń nerwowych, intensyfikowanym przez kontakt z substancjami drażniącymi [3][1]. Przyczyny powstawania aft obejmują zarówno urazy miejscowe, jak i zaburzenia ogólnoustrojowe (stres, niedobory, choroby przewlekłe) [3][5]. Najskuteczniejsze metody walki z dyskomfortem to: ochrona rany, eliminacja wyzwalaczy oraz diagnostyka przy nawracających zmianach [5][7]. Obecność afty może być cenną wskazówką diagnostyczną i „sygnałem ostrzegawczym” dla naszego zdrowia.
Źródła:
- https://www.i-apteka.pl/Afty-wyrazny-sygnal-o-zlym-stanie-zdrowia-blog-pol-1437930714.html
- https://melisa.pl/porady/afty-poznaj-przyczyny-ich-wystepowania-i-sposoby-leczenia/
- https://oclean.pl/blogs/news/afta-w-jamie-ustnej-kompendium-wiedzy-przyczyny-objawy-i-skuteczne-metody-leczenia
- https://www.praktycznastomatologia.pl/artykul/afty-nawracajace-diagnostyka-roznicowanie-i-leczenie
- https://octenisept.pl/warto-wiedziec/co-na-to-afty-w-jamie-ustnej-jak-pozbyc-sie-afty-w-jeden-dzien/
- https://denthelp.pl/blog/czym-sa-afty
- https://cdcstomatologia.pl/afta-w-jamie-ustnej-mala-rzecz-ogromny-bol/
CentrumLaryngologiczne.pl to czołowy polski portal medyczny poświęcony zdrowiu górnych dróg oddechowych. Specjalizujemy się w przekazywaniu rzetelnej wiedzy laryngologicznej w przystępnej formie, łącząc najnowsze osiągnięcia nauki z praktycznymi potrzebami pacjentów.