Utrata węchu w COVID-19 wynika głównie z infekowania komórek nieneuronalnych w nabłonku węchowym przez SARS-CoV-2, co uruchamia miejscowy stan zapalny i tymczasowo blokuje przewodzenie bodźców zapachowych bez typowego zatkania nosa, a u większości chorych ustępuje w ciągu 2 do 4 tygodni, choć u części utrzymuje się dłużej w związku z długim COVID [1][2][3][4][5]. Nowsze warianty rzadziej wywołują anosmię, a powrót funkcji węchu przyspiesza systematyczny trening węchu oraz postępowanie przeciwzapalne [2][8].
Dlaczego przy COVID-19 tracimy węch?
Wirus SARS-CoV-2 wykorzystuje receptory ACE2 i TMPRSS2 do wnikania do komórek nabłonka węchowego, przede wszystkim do komórek podporowych, migawkowych i perycytów, a nie bezpośrednio do neuronów czuciowych. Skutkiem jest miejscowy stan zapalny oraz zaburzenie pracy neuronów węchowych i receptorów węchowych, co prowadzi do nagłej utracy węchu [1][3][4]. Mechanizm obejmuje blokadę ekspresji białek receptorów węchowych oraz sygnalizacji węchowej, co hamuje przewodzenie bodźców do opuszki węchowej i dalej do mózgu [1][2][3].
To zaburzenie rozwija się bez typowego obrzęku i bez kataru, co odróżnia je od przeziębienia. Jest to uznany przez WHO charakterystyczny objaw COVID-19 i często współwystępuje z utrata smaku [1][9].
Czym różni się utrata węchu w COVID-19 od przeziębienia?
W COVID-19 anosmia pojawia się nagle i zwykle bez zatkania nosa oraz bez wyraźnego nieżytu, ponieważ pierwotnym problemem nie jest mechaniczna blokada przepływu powietrza, lecz zapalna i molekularna dysfunkcja nabłonka węchowego i jego komórek wspierających [1][3]. W klasycznych infekcjach sezonowych utrata węchu wynika przeważnie z obrzęku i wydzieliny, które fizycznie uniemożliwiają kontakt odorantów z receptorami [1][9].
Jakie procesy komórkowe i immunologiczne powodują anosmię?
Infekcja komórek podporowych, migawkowych i perycytów aktywuje lokalną odpowiedź zapalną z udziałem cytokin, limfocytów T i komórek mikrogleju. Taki profil zapalny modyfikuje aktywność genetyczną neuronów węchowych oraz ich zdolność do przekazywania sygnałów, mimo że same neurony bywają nienaruszone strukturalnie [2][3][6]. Obumieranie i dysfunkcja komórek pomocniczych destabilizują mikrośrodowisko nabłonka węchowego, co wtórnie zaburza pracę receptorów węchowych i nerwu węchowego należącego do obwodowego układu nerwowego [1][3][4].
Prace eksperymentalne na modelach zwierzęcych oraz analizy tkanek ludzkich potwierdziły obecność wirusa i towarzyszących mu zmian zapalnych w strukturach węchowych oraz przejściowe wyciszenie genów receptorów węchowych, co wyjaśnia szybkie pojawienie się i zwykle odwracalny przebieg objawu [2][8].
Co łączy utratę węchu i utratę smaku?
Utrata węchu i smaku są powiązane, ponieważ receptory chemiczne przekazują sygnały do ośrodkowego układu nerwowego wspólnymi i współzależnymi ścieżkami. Dysfunkcja węchowa ogranicza komponent aromatu odczuwanego jako smak, dlatego objawy często występują razem w COVID-19 i wynikają z zaburzeń odbioru bodźców lotnych przy prawidłowej drożności nosa [4][9]. WHO uznaje nagłą utratę węchu i smaku za typowy sygnał zakażenia SARS-CoV-2 [1][9].
Ile osób traci węch w przebiegu COVID-19?
Na wczesnych etapach pandemii szacowano, że anosmia występuje u około 40 do 60 procent chorych na COVID-19, przy czym jest to odsetek zmienny zależnie od populacji i metody oceny. W okresie dominacji wariantu Omikron częstość ta spadła do około 10 do 20 procent, co wiąże się z odmienną tropowością nowszych wariantów [3][8].
Czy nowe warianty rzadziej powodują zaburzenia węchu?
Tak. Nowsze warianty, w tym Omikron, rzadziej powodują utrata węchu, co łączy się z ich zmienioną preferencją tkankową oraz mniejszą skłonnością do głębszego zajmowania nabłonka węchowego w porównaniu z wcześniejszymi liniami wirusa [2][8]. Mimo to mechanizm anosmii, gdy do niej dochodzi, pozostaje podobny i obejmuje infekcję komórek wspierających oraz reakcję cytokinową [2][3].
Na czym polega regeneracja nabłonka węchowego?
Nabłonek węchowy fizjologicznie odnawia się co 2 do 4 tygodni, a jego komórki progenitorowe mogą odtworzyć zarówno komórki podporowe, jak i neurony czuciowe. To tłumaczy, dlaczego większość pacjentów odzyskuje węch w krótkim czasie po ostrym zakażeniu [2][5]. Jeśli jednak odpowiedź immunologiczna utrzymuje się dłużej lub dochodzi do utrwalenia zmian zapalnych, proces zdrowienia wydłuża się i przechodzi w komponent długiego COVID [2][5].
Jak długo może trwać utrata węchu po COVID-19?
U większości osób dochodzi do poprawy w ciągu 2 do 4 tygodni, co odpowiada cyklowi regeneracji nabłonka węchowego [4][7]. U około 10 do 20 procent pacjentów objawy utrzymują się dłużej niż miesiąc i mogą trwać kilka miesięcy, zwłaszcza w przebiegu long COVID, gdzie przewlekły stan zapalny oraz czynniki autoimmunologiczne przedłużają dysfunkcję [4][5][7][8].
Na czym polega neurotropizm SARS-CoV-2 i dlaczego nie ma kataru?
Neurotropizm oznacza zdolność wirusa do wpływania na komórki i szlaki nerwowe. W COVID-19 obserwuje się oddziaływanie na neurony węchowe pośrednio poprzez uszkodzenie ich otoczenia i zaburzenia molekularne, a nie klasyczny nieżyt nosa. Stąd utrata węchu rozwija się przy braku obrzęku i bez wyraźnej blokady mechanicznej przewodów nosowych [3][4][9].
Jak odzyskać węch po COVID-19?
Najlepiej udokumentowaną metodą jest systematyczny trening węchu, polegający na regularnej ekspozycji na wybrane bodźce zapachowe, często z użyciem standaryzowanych kompozycji lub olejków eterycznych. Metoda ta przywraca funkcję węchową u 60 do 80 procent pacjentów po około 4 tygodniach prowadzenia programu i może być łączona z postępowaniem przeciwzapalnym zaleconym przez lekarza [2][8]. W ośrodkach klinicznych rozwijane są strategie terapeutyczne ukierunkowane na ograniczenie lokalnego stanu zapalnego i modulację odpowiedzi immunologicznej, co może dodatkowo wspierać rekonwalescencję [2][8].
Kto jest w grupie ryzyka długotrwałej anosmii?
Czynniki ryzyka długotrwałej utrata węchu obejmują utrzymujące się miejscowe zapalenie oraz komponent autoimmunologiczny skierowany przeciwko elementom nabłonka węchowego i szlakom neuronalnym. U tych osób procesy naprawcze są wolniejsze, a objawy częściej wpisują się w zespół długiego COVID [5][8].
Skąd wiemy, że mechanizm anosmii w COVID-19 jest zapalno molekularny?
Wnioski wynikają z analiz tkanek ludzkich i badań na modelach zwierzęcych, które wykazały obecność wirusa w strukturach węchowych, przejściową blokadę ekspresji receptorów węchowych oraz wzmożoną sygnalizację cytokinową. Doniesienia te zostały szeroko omówione w przeglądach klinicznych, materiałach popularnonaukowych i raportach z badań, w tym w źródłach pisanych i materiałach wideo edukacyjnych poświęconych patofizjologii COVID-19 [2][3][6][8][10].
Podsumowanie
Utrata węchu w COVID-19 jest następstwem infekcji i zapalenia w nabłonku węchowym z udziałem receptorów ACE2 i TMPRSS2, które zaburzają funkcję neuronów węchowych bez zatkania nosa [1][3][4]. U większości pacjentów objaw ustępuje w ciągu 2 do 4 tygodni, natomiast u części utrzymuje się dłużej w ramach long COVID [2][4][5][7]. Nowsze warianty rzadziej wywołują anosmię, a najbardziej udokumentowaną interwencją jest trening węchu, wspierany terapiami przeciwzapalnymi rozwijanymi w ośrodkach klinicznych [2][8].
Źródła:
- https://zdrowie.pap.pl/byc-zdrowym/utrata-wechu-i-smaku-w-covid-19-skad-bierze-sie-ten-objaw
- https://www.hellozdrowie.pl/dlaczego-przy-covid-19-tracimy-wech-naukowcy-odkryli-mechanizm-ktory-za-to-odpowiada/
- https://www.mp.pl/covid19/zalecenia/272190,zaburzenia-wechu-i-smaku-w-przebiegu-covid-19-od-patogenezy-do-objawow-klinicznych-i-rokowania
- https://mml.com.pl/odzyskanie-wechu-po-covid-19/
- https://www.medonet.pl/koronawirus/to-musisz-wiedziec,to-byl-najbardziej-rozpoznawalny-objaw-covid–dlaczego-tracilismy-wech-,artykul,68190186.html
- https://niezalezna.pl/lifestyle/zdrowie-i-dom/dlaczego-przy-covid-19-tracimy-wech-i-smak-mamy-wyniki-przelomowego-badania/430390
- https://www.wapteka.pl/porady/utrata-wechu-i-smaku-po-koronawirusie-jak-dlugo-trwa-i-skad-tak-wlasciwie-sie-bierze/
- https://www.termedia.pl/mz/Terapia-ktora-przywraca-wech-po-COVID-19,60041.html
- https://s7health.pl/blog/utrata-wechu-na-skutek-covid-19-czy-szczepienie-pomaga-go-odzyskac/
- https://www.youtube.com/watch?v=VBB41TyIL90
CentrumLaryngologiczne.pl to czołowy polski portal medyczny poświęcony zdrowiu górnych dróg oddechowych. Specjalizujemy się w przekazywaniu rzetelnej wiedzy laryngologicznej w przystępnej formie, łącząc najnowsze osiągnięcia nauki z praktycznymi potrzebami pacjentów.