Od czego powstają afty w jamie ustnej?

Afty w jamie ustnej to dość powszechny, bolesny problem wpływający na komfort życia. Owrzodzenia te pojawiają się z różnych przyczyn – najczęściej na błonie śluzowej policzków, warg, języka, dziąseł czy podniebienia. W ich powstawaniu bierze udział wiele czynników, w tym urazy mechaniczne, stres, niedobory witamin i predyspozycje genetyczne [1]. Poznanie przyczyn jest kluczowe dla efektywnej profilaktyki i leczenia.

Czym są afty i gdzie powstają?

Afta to bolesne owrzodzenie błony śluzowej jamy ustnej, zwykle otoczone czerwonym obrzeżem. Zmiany te mają rozmiar od kilku milimetrów do ponad 1 cm, najczęściej występują w formie małych, jasnożółtych lub białych nadżerek w otoczeniu zaczerwienienia [1][3][4][5]. Powstają na wewnętrznej stronie policzków, warg, na języku, dziąsłach, podniebieniu oraz pod językiem [2][4][5]. Charakteryzują się dużą bolesnością, szczególnie podczas spożywania pokarmów i napojów.

Główne przyczyny powstawania aft

Przyczyny powstawania aft są wieloczynnikowe. Wśród najważniejszych wymienia się:

• Miejscowe urazy mechaniczne – otarcia, uszkodzenia podczas szczotkowania zębów, noszenia aparatów ortodontycznych lub protez oraz spożywania twardych pokarmów prowadzą do naruszenia ciągłości błony śluzowej [1][4][5].
• Stres – przewlekły stres skutkuje wzrostem poziomu kortyzolu w ślinie. Kortyzol osłabia odporność miejscową, zwiększając ryzyko wystąpienia aft [1].
• Wahania hormonalne – zmiany stężenia hormonów, zwłaszcza u kobiet, np. progesteronu w czasie cyklu miesiączkowego, mają istotny wpływ na częstość występowania aft [1][2][3].
• Niedobory witaminowe – szczególnie brak witaminy B12, kwasu foliowego oraz żelaza zaburza regenerację błony śluzowej, ułatwiając powstawanie owrzodzeń [2][3][4].
• Infekcje – infekcje wirusowe i bakteryjne mogą być bezpośrednim czynnikiem wyzwalającym wystąpienie aft [2][3].
• Alergie pokarmowe – nadwrażliwości na niektóre składniki diety mogą wywoływać miejscową reakcję zapalną sprzyjającą powstawaniu aft [1][2].
• Predyspozycje genetyczne – aż 40-45% przypadków nawrotowych aft wykazuje rodzinne obciążenie [1][3].

Znaczenie czynników immunologicznych i środowiskowych

Jednym z kluczowych mechanizmów prowadzących do powstawania aft są zaburzenia układu immunologicznego. U osób predysponowanych miejscowy uraz śluzówki uruchamia nieprawidłową reakcję zapalną. Zaburzenia odporności wiążą się również z chorobami autoimmunologicznymi takimi jak celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna oraz choroba Behçeta [1][4].

Dodatkowym czynnikiem środowiskowym jest stres, którego działanie obniża naturalną odporność śluzówki jamy ustnej. U osób narażonych na przewlekły stres wzrasta częstość występowania aft. Nie bez znaczenia pozostają również złe nawyki higieniczne, które mogą prowadzić do mikrourazów i zwiększać ryzyko rozwoju zmian zapalnych [1][3].

Znaczenie niedoborów żywieniowych i czynników hormonalnych

Niedobory witamin z grupy B, głównie B12, a także kwasu foliowego oraz żelaza, przyczyniają się do powstawania aft poprzez zaburzenie procesów regeneracyjnych błony śluzowej [2][3][4]. Dieta uboga w te mikroelementy osłabia kondycję śluzówki, czyniąc ją bardziej podatną na urazy i zakażenia.

Czynniki hormonalne to kolejny ważny aspekt. Podwyższony poziom progesteronu oraz estrogenów w określonych fazach cyklu menstruacyjnego u kobiet zwiększa predyspozycję do występowania aft. Kobiety są grupą, u której afty diagnozowane są statystycznie częściej niż u mężczyzn [3].

Znaczenie genetyki oraz inne czynniki ryzyka

Predyspozycje genetyczne mają istotny wpływ na rozwój aft. Szacuje się, że około 40-45% osób dotkniętych przewlekłymi aftami wykazuje rodzinne występowanie tego schorzenia [1][3]. Oznacza to, że obecność tego problemu u bliskich krewnych zwiększa ryzyko nawrotów.

Wśród pozostałych czynników wymienia się alergie pokarmowe, skłonność do częstych infekcji oraz przewlekłe choroby zapalne. Znaczenie ma również niewłaściwa higiena jamy ustnej, która sprzyja mikrourazom i osłabieniu śluzówki.

Podsumowanie i profilaktyka

Afty w jamie ustnej powstają w wyniku złożonych interakcji wielu czynników. Miejscowe urazy, zaburzenia immunologiczne, niedobory żywieniowe, czynniki hormonalne oraz predyspozycje rodzinne są najważniejszymi przyczynami powstawania tych bolesnych owrzodzeń. Prewencja powinna obejmować dbałość o higienę jamy ustnej, redukcję stresu, zdrową dietę bogatą w witaminy i mikroelementy, a w przypadku skłonności rodzinnych – konsultacje z lekarzem w celu diagnostyki i leczenia ewentualnych chorób towarzyszących [1][2][3][4][5].

Źródła:

1. https://www.doz.pl/czytelnia/a14540-Afty__przyczyny_objawy_i_leczenie
2. https://www.colgate.pl/oral-health/articles/what-to-do-with-a-canker-sore-on-gum-tissue-1015
3. https://www.meridol.pl/articles/afty-w-jamie-ustnej-jakie-sa-przyczyny-i-jak-sie-ich-pozbyc
4. https://octenisept.pl/warto-wiedziec/co-na-to-afty-w-jamie-ustnej-jak-pozbyc-sie-afty-w-jeden-dzien/
5. https://www.wapteka.pl/porady/skad-sie-biora-afty-objawy-przyczyny-leczenie/